Referendum – na czym polega i jak przebiega głosowanie?

Referendum to głosowanie, w którym obywatele bezpośrednio odpowiadają na pytania dotyczące spraw publicznych – najczęściej wybierając odpowiedź „tak” albo „nie”. Sposób przeprowadzenia zależy od tego, czy jest to referendum ogólnokrajowe, lokalne, gminne, powiatowe czy wojewódzkie.

Przepisy określają także warunki ważności głosowania, zadania komisji oraz sposób ustalenia wyniku. Sprawdź, jak wygląda procedura i co dzieje się z kartą po oddaniu głosu.

Na czym polega referendum?

Referendum jest formą demokracji bezpośredniej. Zamiast powierzać decyzję wyłącznie przedstawicielom wybranym w wyborach, państwo albo wspólnota samorządowa przedstawia określoną sprawę mieszkańcom lub wszystkim obywatelom. Uprawniona osoba udziela odpowiedzi na karcie do głosowania.

Pytanie powinno pozwalać na jednoznaczny wybór. Przy odpowiedzi „tak” albo „nie” głosujący zaznacza znak „X” w jednej z przeznaczonych do tego kratek. Postawienie znaków w obu kratkach albo nieczytelne zaznaczenie może spowodować uznanie odpowiedzi za nieważną.

Wynik referendum może mieć charakter wiążący, jeśli spełnione zostaną wymagania zapisane w przepisach. Sama przewaga jednej odpowiedzi nie zawsze wystarcza. Liczy się również między innymi frekwencja oraz rodzaj głosowania.

Jakie są rodzaje referendum?

Najszerszy zasięg ma referendum ogólnokrajowe. Dotyczy spraw o szczególnym znaczeniu dla państwa, a jego organizację prowadzą organy wyborcze na terenie całego kraju, także w obwodach utworzonych za granicą i na polskich statkach morskich.

Referendum lokalne obejmuje mieszkańców jednostki samorządu terytorialnego. Może zostać przeprowadzone w gminie, powiecie albo województwie. Przedmiotem głosowania bywa odwołanie organu samorządowego, rozstrzygnięcie sprawy dotyczącej wspólnoty mieszkańców lub inna kwestia należąca do zadań danej jednostki.

Jak przebiega głosowanie w lokalu?

Przed wyjściem do lokalu trzeba sprawdzić jego adres oraz godziny pracy. Obwód głosowania wynika z miejsca ujęcia w spisie wyborców. W dniu głosowania komisja sprawdza tożsamość na podstawie dokumentu ze zdjęciem, wydaje kartę i odnotowuje pobranie dokumentu.

W lokalu należy zapoznać się z treścią pytań, przejść do miejsca zapewniającego tajność i zaznaczyć wybraną odpowiedź. Karty nie wolno fotografować ani wynosić. Po złożeniu głosu wrzuca się ją do zaplombowanej urny.

Jedna karta może zawierać kilka pytań. W takiej sytuacji odpowiedź na każde z nich ocenia się osobno. Można poprzeć jedno pytanie, odrzucić inne albo pozostawić wybraną część bez zaznaczenia, o ile przepisy i wzór karty nie stanowią inaczej.

Co zabrać do lokalu?

Potrzebny jest dokument pozwalający komisji potwierdzić tożsamość. Może to być dowód osobisty, paszport albo inny dokument akceptowany w danym głosowaniu. W przypadku głosowania za granicą zastosowanie mają odrębne zasady dotyczące obwodu i dokumentów.

Osoba z niepełnosprawnością może korzystać z przewidzianych praw, w tym z pomocy innej osoby przy czynności technicznej. Pomocnik nie może jednak wpływać na treść odpowiedzi ani naruszać tajności głosowania.

Jak ustala się wynik referendum?

Po zamknięciu lokalu obwodowa komisja otwiera urnę, liczy karty i ocenia ich ważność. Następnie wpisuje dane do protokołu głosowania w obwodzie. Dokument obejmuje między innymi liczbę osób uprawnionych, wydanych kart, głosów ważnych oraz odpowiedzi na poszczególne pytania.

Uchwała Państwowej Komisji Wyborczej z 20 czerwca 2016 r. określiła urzędowe wzory protokołów stosowanych w referendum lokalnym. Podstawą prawną jej wydania była ustawa z 15 września 2000 r. o referendum lokalnym, wskazana wówczas w pozycji 400 Dziennika Ustaw.

Dla jednej sprawy w referendum gminnym stosuje się między innymi protokół obwodowy z załącznika nr 1. Inne formularze dotyczą kilku spraw, referendum powiatowego lub wojewódzkiego, protokołów zbiorczych oraz ustalenia ostatecznego wyniku. Komisja nie tworzy własnego dokumentu, lecz korzysta z właściwego wzoru.

Frekwencja i wiążący wynik

W referendum ogólnokrajowym wynik co do zasady wiąże, gdy w głosowaniu wzięła udział więcej niż połowa uprawnionych. W referendum lokalnym przepisy przewidują odrębne wymogi, a przy odwołaniu organu samorządowego znaczenie ma także frekwencja z poprzednich wyborów.

O tym, czy referendum wywołuje skutki prawne, decydują nie tylko głosy „tak” i „nie”, lecz także wymogi dotyczące frekwencji określone dla danego rodzaju głosowania.

Po zakończeniu prac obwodowych komisji wyniki są przekazywane wyższym komisjom albo właściwym organom. Państwowa Komisja Wyborcza ogłasza wyniki referendum ogólnokrajowego, natomiast w głosowaniu lokalnym wynik ustalają właściwe komisje terytorialne.

Referendum z 15 października 2023 r.

Rada Ministrów przyjęła wniosek o zarządzenie referendum ogólnokrajowego planowanego na 15 października 2023 r. Karta zawierała cztery pytania. Dotyczyły one majątku państwowego, wieku emerytalnego, bariery na granicy z Republiką Białorusi oraz relokacji migrantów.

Zakres pytań pokazuje, że referendum może łączyć kilka odrębnych tematów na jednej karcie. Głosujący udziela wtedy osobnej odpowiedzi na każde zagadnienie, a komisja wpisuje wyniki w odpowiednich rubrykach protokołu.

Jakie pytania znalazły się na karcie?

• pytanie o wyprzedaż majątku państwowego podmiotom zagranicznym i utratę kontroli nad strategicznymi sektorami gospodarki,
• pytanie o podniesienie wieku emerytalnego, w tym przywrócenie granicy 67 lat dla kobiet i mężczyzn,
• pytanie o likwidację bariery na granicy Rzeczypospolitej Polskiej z Republiką Białorusi,
• pytanie o przyjęcie tysięcy nielegalnych imigrantów w ramach mechanizmu relokacji.

Każde pytanie stanowiło niezależną pozycję na karcie. Obywatel mógł zaznaczyć odpowiedź zgodną ze swoim stanowiskiem przy wszystkich punktach albo tylko przy wybranych.

Jakie dokumenty sporządza komisja?

Dokumentacja zależy od zasięgu referendum i liczby rozpatrywanych spraw. W lokalnym głosowaniu stosuje się formularze dla referendum gminnego, powiatowego albo wojewódzkiego. Osobne wzory przewidziano dla ustalenia wyniku oraz dla procedury odwołania organu.

Uchwała PKW z 2016 r. zawierała dwanaście rodzajów formularzy, w tym protokoły głosowania w obwodzie, protokoły zbiorczych wyników oraz protokoły ustalenia wyniku. Zastąpiła wcześniejszą uchwałę z 23 listopada 2011 r., a weszła w życie po upływie 30 dni od ogłoszenia.

Protokół pozwala porównać liczbę wydanych kart z liczbą kart wyjętych z urny i głosów sklasyfikowanych jako ważne lub nieważne. Każda rozbieżność wymaga wyjaśnienia i odnotowania, zanim komisja przekaże dokumentację dalej.